Chi tiết tin - Xã Hải Lăng

Di tích Địa điểm vườn nhà ông Sam được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 707/QĐ-UB ngày 12/7/1996 của UBND tỉnh Quảng Trị, di tích thuộc địa phận thôn Phú Hưng, xã Hải Lăng, cách quốc lộ 1A khoảng 5km về phía tây.

Di tích Địa điểm vườn nhà ông Sam là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử cách mạng quan trọng của xã Hải Phú, huyện Hải Lăng (cũ) thời kỳ tiền khởi nghĩa. Nơi đây, tháng 3-1930 Chi bộ Đảng Cộng sản Phú Long được thành lập - chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Hải Lăng. Từ ngày 28-30/6/1937, tổ chức Hội nghị đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Trị do đồng chí Lê Duẩn - đại diện Xứ ủy Trung Kỳ chủ trì.  

Ông Sam tên đầy đủ là Nguyễn Bá Sam, sinh năm 1907 tại làng Phú Long trong một gia đình có truyền thống nho giáo và đông y. Năm 18 tuổi, ông đã đi khám, bốc thuốc chữa bệnh cho nhiều người dân quanh vùng. Những năm tháng xuôi ngược đó đây, chứng kiến những nổi đau khổ, áp bức mà người dân nghèo phải chịu đã thúc đẩy ông sớm giác ngộ cách mạng. Được sự giới thiệu của Nguyễn Đức Tâm, Nguyễn Kỉnh, Nguyễn Cáo, đầu năm 1926 Nguyễn Bá Sam được kết nạp vào tổ chức Việt Nam Cách mạng thanh niên. Dưới vỏ bọc của thầy lang, ông có điều kiện đi từ vùng này qua vùng khác, vừa chữa bệnh, bốc thuốc vừa tuyên truyền đường lối đấu tranh của tổ chức cho quần chúng nhân dân, phát triển hội viên Thanh niên. Đêm 30-6-1929, Nguyễn Bá Sam tham gia cuộc rải truyền đơn cộng sản nhiều nơi, nhất là vùng Diên Sanh, Quảng Trị. Sau đó, ông bị bắt giam ở nhà lao Quảng Trị cùng với nhiều thành viên của tổ chức Thanh niên. Ngày 13-10-1929, Nguyễn Bá Sam bị bắt và bị kết án tù 1 năm, nhưng do sự đấu tranh của anh em tù chính trị phản ứng bản án bất công nên cuối cùng tòa giảm án còn 3 tháng. Sau khi được ra tù, ông Nguyễn Bá Sam tiếp tục hoạt động cách mạng, tháng 3-1930 được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam và được tổ chức phân công phụ trách địa bàn Hải Lăng.

Từ khi ông Nguyễn Bá Sam tham gia hoạt động cách mạng, gia đình ông đã chuyển lên khu vực xứ Choi Pheo sinh sống và thuận tiện cho hoạt động cách mạng. Với địa hình đồi núi, lại xa khu dân cư nên vào khoảng giữa tháng 3-1930, ông Nguyễn Bá Sam, Nguyễn Thăng và Lê Phỏng đã họp bàn tại vườn nhà ông Sam và quyết định thành lập Chi bộ Phú Long do ông Nguyễn Bá Sam làm Bí thư. Chi bộ Phú Long là chi bộ Cộng sản được thành lập đầu tiên của xã Hải Phú và huyện Hải Lăng, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong phong trào đấu tranh cách mạng của Nhân dân trong vùng. Với vai trò là chi bộ nòng cốt của huyện Hải Lăng, Chi bộ Phú Long đã tích cực hoạt động, tạo điều kiện cho các địa phương khác thành lập các chi bộ Đảng. Đến cuối tháng 3-1930, trên địa bàn huyện Hải Lăng đã thành lập được các chi bộ Đảng (Phú Long, Đại Nại, Thượng Xá, Long Hưng) và 1 chi bộ ghép (Ngô Xá - Quy Thiện); cùng với sự phát triển của các chi bộ trên toàn tỉnh đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự thành lập Đảng bộ tỉnh Quảng Trị (4-1930).

Di tích Địa điểm vườn nhà ông Sam còn là nơi ghi dấu sự kiện Hội nghị đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Trị. Tháng 10 năm 1936, sau khi được trả tự do, đồng chí Lê Duẩn tiếp tục hoạt động và chỉ đạo phong trào đấu tranh tại quê hương, mở đầu cho thời kỳ đấu tranh công khai sôi nổi, thu hút một lực lượng lớn nhân dân tham gia. Để thống nhất sự lãnh đạo, tạo điều kiện cho phong trào cách mạng trong tỉnh phát triển cao hơn nữa, đồng chí Lê Duẩn đã triệu tập Hội nghị đại biểu Đảng bộ tỉnh. Địa điểm gia đình ông Nguyễn Bá Sam được Đảng bộ tỉnh tin tưởng chọn làm nơi tổ chức Hội nghị.

Hội nghị Đảng bộ tỉnh được diễn ra trong thời gian 3 ngày từ ngày 28 đến ngày 30/6/1937, có trên 30 đại biểu trong toàn tỉnh tham dự, ông Nguyễn Bá Sam và vợ là Phan Thị Tài lo cơm nước nơi ăn chốn ở đảm bảo an toàn, bí mật cho hội nghị.

Hội nghị đã phân tích phong trào cách mạng Quảng Trị, khẳng định cuộc vận động cách mạng của nhân dân Quảng Trị trong thời gian cuối năm 1936 đến nay là một sự tập dượt quần chúng xuống đường đấu tranh từ thấp đến cao, từ kinh tế đến chính trị, từ không hợp pháp đến hợp pháp, từ nông thôn đến thành thị dưới nhiều hình thức phong phú. Qua các cuộc vận động ấy, cơ sở đảng được phát triển, ảnh hưởng của Đảng càng sâu rộng, trình độ giác ngộ của quần chúng được dâng cao.

Hội nghị cũng nêu rõ yêu cầu, nhiệm vụ sắp tới, trong đó chú trọng đến các nhiệm vụ củng cố, phát triển đảng. Tổ chức Đảng theo lối bí mật, bất hợp pháp. Hội nghị thành lập một số huyện ủy, xây dựng các chi bộ đảng ở các làng. Những quần chúng tích cực đấu tranh trong các phong trào phải được các chi bộ, đảng viên tiếp tục giáo dục bồi dưỡng để kết nạp vào Đảng.

Hội nghị quyết định đẩy mạnh hơn nữa việc xây dựng các tổ chức quần chúng theo hình thức công khai hợp pháp và nữa hợp pháp. Đảng phải lãnh đạo các tổ chức quần chúng, tham gia đấu tranh hướng vào mục tiêu hàng ngày như đòi hoãn, giảm thuế, đòi các quyền tự do dân chủ ở nông thôn. Hội nghị đại biểu Đảng bộ quyết định xuất bản tờ báo Tranh Đấu, mỗi tháng ra 2 kỳ, làm cơ quan tuyên truyền của Đảng bộ tỉnh.

Hội nghị bầu ra Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh gồm 7 ủy viên: Hoàng Thị Ái, Hoàng Hữu Chấp, Hồ Xuân Lưu, Trần Mạnh Qùy, Nguyễn Mực, Nguyễn Vức, Dương Đậu. Đồng chí Hoàng Hữu Chấp được cử làm Bí thư Tỉnh ủy.

Cuộc chiến tranh đã đi qua hàng chục năm, đất nước ngày càng đổi mới nhưng ký ức một thời khó khăn gian khổ, nhân dân vẫn hết lòng cho sự nghiệp đấu tranh cách mạng vẫn lưu dấu trong ký ức của nhiều thế hệ. Vai trò, công lao của ông Nguyễn Bá Sam và gia đình đối với sự nghiệp cách mạng được Đảng bộ và nhân dân ghi nhận. Các sự kiện lịch sử liên quan đến di tích vẫn được in đậm trong lịch sử Đảng bộ xã Hải Phú, huyện Hải Lăng và lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Trị (cũ) ghi lại.

Với truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam đồng thời nhắc nhở và giáo dục tinh thần yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau, Đảng bộ và chính quyền địa phương đã xây dựng công trình lưu niệm ghi dấu các sự kiện lịch sử trong khu vực vườn nhà ông Sam. Đây là một trong những địa chỉ sinh hoạt của Đảng bộ xã Hải Phú, huyện Hải Lăng (cũ), nay là xã Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị.